1. Kỹ thuật lão hóa bonsai – Đỉnh chết (Jin)

Jin là thuật ngữ dùng để chỉ phần ngọn hoặc cành đã chết của cây. Trong nhiều trường hợp, khi muốn hạ thấp chiều cao cây hoặc rút ngắn một cành lớn, thay vì cắt bỏ hoàn toàn, người nghệ nhân sẽ tạo phần gỗ chết trên thân hoặc cành. Theo thời gian, phần gỗ này được xử lý để có bề mặt nhẵn và mang vẻ phong hóa, tạo cảm giác cây đã chịu tác động của mưa nắng, gió bão hay tuyết giá trong nhiều năm.

Các bước thực hiện bao gồm:

- Lột lớp vỏ cây bằng dao bén hoặc đục hình máng.

- Dùng giấy nhám mịn chà phần gỗ để tạo bề mặt nhẵn.

- Có thể dùng lửa (đèn cầy hoặc bật lửa gas) để làm mềm và điều chỉnh hình dáng phần gỗ theo ý muốn. Sau đó quét một lớp acid citric hoặc sulfur canxi pha loãng lên bề mặt gỗ. Cần tránh để hóa chất thấm quá sâu vì có thể gây hại cho cây. Sau khi xử lý bằng acid citric, phần gỗ sẽ nhanh chóng chuyển sang màu trắng, góp phần tạo vẻ già cỗi tự nhiên.

2. Kỹ thuật lão hóa cây cảnh bonsai

Phương pháp lột vỏ để tạo hiệu ứng lão hóa đặc biệt thích hợp đối với các loài thuộc nhóm Tùng – Bách. Kỹ thuật này thường được áp dụng để tạo hình cây như đã từng bị gãy hoặc chết ngọn theo thời gian. Khi cần loại bỏ một cành lớn, thay vì cắt sát thân để lại vết sẹo kém thẩm mỹ, người ta sẽ chừa lại một đoạn dài vài centimet rồi chuốt nhọn và xử lý bằng giấy nhám để tạo thành Jin tự nhiên.

a) Kỹ thuật lão hóa bằng cách Lột vỏ bonsai (Shari)

Shari là kỹ thuật lột một dải vỏ dọc theo thân hoặc cành bonsai để lộ phần gỗ trắng bên trong, tạo nên hình ảnh thân cây bị phong hóa theo thời gian.

- Trước tiên dùng dao đánh dấu vị trí cần lột, sau đó cắt và bóc lớp vỏ ra.

- Nên phác thảo trước bằng bút chì hoặc sơn nước trên phần dự định lột vỏ để quan sát tổng thể và điều chỉnh khi cần thiết.

- Luôn phải giữ lại một phần vỏ đủ lớn để nuôi cây. Phần vỏ còn lại cần liên kết với các cành nhằm đảm bảo dòng nhựa vẫn lưu thông bình thường.

- Không nên lột vỏ ở phần thân nằm dưới mặt đất vì khu vực này có độ ẩm cao, dễ gây mục và thối.

- Không bao giờ lột một diện tích lớn trong cùng một lần vì cây sẽ mất khả năng vận chuyển nước và có nguy cơ chết. Nên thực hiện từng đợt trong nhiều năm, mỗi lần chỉ lột khoảng 1cm bề rộng.

- Xét về mặt thẩm mỹ, phần vỏ còn lại nên được bố trí ở mặt chính của cây khi trưng bày.

b) Kỹ thuật lão hóa bằng Bể bộng (Sabamiki)

Sabamiki là kỹ thuật lột vỏ kết hợp đục khoét thân nhằm tạo phần thân rỗng hoặc hốc bộng ở gốc cây. Đây được xem như một hình thức điêu khắc trên thân gỗ và sử dụng các dụng cụ tương tự nghề chạm khắc.

- Đối với những cây đã có phần gỗ mục hoặc hư hỏng, chỉ cần đục bỏ phần gỗ chết, mắt gỗ và các vết sẹo cũ.

- Với những cây còn khỏe mạnh, việc cưa, cắt và đục khoét cần được tiến hành từng bước, cách nhau qua nhiều giai đoạn và không thực hiện cùng thời điểm với việc cắt tỉa hoặc thay đất.

- Cần đặc biệt chú ý vệ sinh dụng cụ và phòng ngừa nhiễm trùng để tránh cây bị bệnh hoặc chết.

- Khi trưng bày, phần thân rỗng nên hướng ra phía trước, còn cành cao nhất bố trí ở phía sau để tăng hiệu quả thẩm mỹ.

c) Kỹ thuật lão hóa bằng phương pháp Cây nửa sống nửa chết (Tanuki)

Tanuki là biến thể của kỹ thuật Shari, trong đó một cây còn sống được ghép vào thân gỗ khô để tạo cảm giác cây đã tồn tại qua thời gian rất dài.

Thân gỗ khô cần được xử lý trước bằng chất bảo quản gỗ hoặc thuốc khử nấm, sau đó để nơi khô thoáng khoảng 6 tháng. Tiếp theo, khoét một rãnh trên thân gỗ khô có kích thước lớn hơn đường kính thân cây sống.

Tiến hành cắt bỏ toàn bộ cành ở một phía của cây sống. Nếu cần, có thể vạt dọc một phần thân để áp sát vào rãnh của gỗ khô. Đặt thân cây sống vào rãnh, chỉ để lộ một phần thân ra bên ngoài. Sau đó rạch hai đường dọc ở hai mép rãnh trên thân cây sống nhằm kích thích hình thành mô sẹo. Khi phát triển, mô sẹo sẽ lấp kín khe hở giữa cây sống và thân gỗ khô. Cuối cùng, trét kín bằng mastic và cố định hai phần bằng dây buộc. Nếu thực hiện đúng kỹ thuật, sau vài năm lớp vỏ của cây sống sẽ phủ kín mép rãnh, tạo cảm giác như cây và thân gỗ đã hòa làm một.

Lưu ý:

• Nên sử dụng cùng một loài cây hoặc hai loài có đặc tính gỗ tương đồng để tăng khả năng hòa hợp.

• Rãnh trên thân gỗ khô cần được khoét theo đúng hướng của thớ gỗ để bảo đảm tính tự nhiên và thuận lợi cho quá trình ghép.

Hoa kiểng miền Tây (Sưu tầm và tổng hợp)