Tuy nhiên, để có được một cây thực sự hàng chục hay hàng trăm năm tuổi là điều không hề dễ dàng. Chính vì vậy, trong nghệ thuật bonsai và cây cảnh, các nghệ nhân đã sáng tạo nên nhiều kỹ thuật lão hóa thân cây nhằm tái hiện vẻ đẹp của thời gian một cách chân thực. Nếu được thực hiện đúng kỹ thuật và phù hợp với đặc điểm sinh học của từng loài, những phương pháp này không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ cho tác phẩm mà còn góp phần tạo nên chiều sâu nghệ thuật, giúp cây mang thần thái của một cổ thụ lâu năm mà vẫn bảo đảm sinh trưởng khỏe mạnh.

1. Đục khoét thân

Đục khoét thân là một trong những kỹ thuật tạo dấu ấn thời gian cho cây cảnh nghệ thuật. Tùy theo ý tưởng tạo hình, nghệ nhân có thể đục những lỗ lớn nhỏ khác nhau với độ sâu vừa phải. Theo thời gian, lớp vỏ sẽ dần phát triển bao quanh vết thương, có chỗ khép kín hoàn toàn, có chỗ chỉ khép một phần. Những dấu tích ấy tạo nên nhiều hình dạng khác nhau như trăng khuyết, trăng tròn hay những mảng sáng tối tự nhiên, khiến thân cây trở nên gân guốc, già cỗi và mang vẻ từng trải.

Đối với những cây có sức sống đặc biệt mạnh, có thể tạo các hốc lớn hoặc khoét sâu vào thân để hình thành thân rỗng. Thậm chí có thể đục xuyên một đoạn thân và loại bỏ phần gỗ bên trong. Khi phần gỗ tiếp tục mục theo thời gian thì tiếp tục khoét bỏ, cuối cùng chỉ còn lại lớp vỏ bao quanh mà cây vẫn sinh trưởng bình thường. Đây là dạng thân lũa, tạo ấn tượng về một cây cổ thụ đã tồn tại qua thời gian rất dài và có sức sống mãnh liệt, vượt qua mọi tác động của thiên nhiên.

2. Cưa hoặc bẻ cành để lại dấu tích

Những cành không cần thiết có thể giữ lại cho phát triển lớn rồi mới loại bỏ nhằm tạo dấu vết tự nhiên trên thân cây. Khi cưa, nên chừa lại một đoạn cách thân vài centimet để về sau hình thành các u hoặc mấu gỗ.

Ngoài ra, có thể dùng hai tay bẻ ngang cành để phần gãy bị xơ, nham nhở giống như bị sét đánh hoặc gió bão làm gãy. Phương pháp này thích hợp với những cây có gỗ chắc, nhiều xơ và cành đã già.

3. Dùng dao băm hoặc búa tạo vết thương trên vỏ

Dùng dao tạo nhiều vết băm với kích thước và độ sâu khác nhau. Các vết băm cần bố trí xen kẽ, không tập trung một chỗ và chỉ thực hiện trên diện tích vừa phải để không ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây. Kỹ thuật này giúp thân cây có vẻ xù xì, đầy dấu tích của thời gian.

Có thể thay dao bằng búa để tạo hiệu ứng tương tự. Phương pháp này chỉ áp dụng với những cây có sức sống khỏe. Khi thực hiện, tay trái giữ chắc thân hoặc cành, tay phải dùng búa gõ nhẹ làm tổn thương lớp vỏ. Sau khi lành lại, thân cây sẽ xuất hiện các mảng lồi lõm, loang lổ, tăng thêm vẻ cổ kính. 

4. Dùng dùi châm lỗ

Dùng dùi sắt châm lên thân cây với mật độ khác nhau. Phía bụng cây (âm) châm dày hơn, phía lưng (dương) châm thưa hơn, còn hai bên sườn chỉ tạo các lỗ rải rác. Cách làm này tạo cảm giác cây từng bị nhiều loại côn trùng xâm hại trong suốt quá trình sinh trưởng. 

5. Dùng dao chẻ hoặc vạc thân

Có thể chẻ dọc thân để tạo hình ảnh như cây từng bị bão lớn hoặc sét đánh. Đối với những phần thân phình to bất thường, có thể dùng dao sắc vạc bớt vừa giúp thân thuôn đều hơn, vừa tạo các vết thương tự nhiên như dấu tích của thời gian.

6. Tạo thân cành vận xoắn

Những thân, cành mọc thẳng đuột thường tạo cảm giác cứng nhắc và thiếu giá trị nghệ thuật. Một thân cây có đường nét uốn lượn mềm mại hoặc khúc khuỷu hợp lý sẽ hấp dẫn hơn nhiều. Đặc biệt, nếu tạo được cây có thân vặn xoắn kết hợp phần "tử" (đã chết) và phần "sinh" (đang sống) nhưng cây vẫn phát triển khỏe mạnh thì sẽ tạo nên một tác phẩm rất độc đáo.

Tạo cây vặn xoắn rồi mới lột vỏ: Khi cây đang ở giai đoạn bánh tẻ, dùng dây kim loại quấn quanh thân rồi uốn xoắn, hoặc cố định thân vào thanh sắt đã được tạo hình xoắn trước. Sau khoảng ba tháng hoặc lâu hơn, khi thân đã giữ được dáng thì tháo toàn bộ vật liệu uốn và tiếp tục chăm sóc để cây phát triển khỏe mạnh.

Vào đầu mùa xuân, xác định phía rễ khỏe để giữ lại làm phần "sinh", còn phía rễ yếu hơn sẽ tạo thành phần "tử" bằng cách lột vỏ dọc theo thân. Diện tích lột vỏ có thể chiếm tới một nửa hoặc hơn diện tích vỏ cây nhưng vẫn phải bảo đảm cây còn khả năng sinh trưởng.

Trước khi lột vỏ cần xác định chính xác đường vận chuyển nhựa từ rễ lên ngọn. Dùng phấn đánh dấu hai mép rồi mới dùng dao rạch và bóc vỏ theo đúng đường đã xác định. Nếu lột sai sẽ làm đứt mạch dẫn nhựa và cây có thể bị chết.

Sau khi cây hồi phục, dùng giấy nhám mịn đánh bóng phần gỗ đã lộ rồi quét acid citric hoặc sulfur canxi pha loãng để phần gỗ nhanh chuyển sang màu trắng, tạo vẻ già cỗi. Các cành thuộc phần "tử" cũng có thể lột vỏ để tạo cảm giác cành đã chết. Riêng các cành thuộc phần "sinh" chỉ nên xử lý điểm xuyết, tuyệt đối không làm ảnh hưởng đến phần vỏ đang dẫn nhựa.

Đục thân, cành rồi uốn vặn xoắn: Đối với cây đã qua giai đoạn bánh tẻ, dùng đục tạo một rãnh hình lòng máng dọc theo thân hoặc cành, có chiều rộng khoảng 1/3 chu vi thân và độ sâu không quá 1/3 lõi gỗ.

Sau đó dùng dây nilon quấn thật chặt quanh thân, rồi tiếp tục quấn thêm dây kim loại dạng lò xo bên ngoài. Dùng lực xoắn thân theo ý muốn. Nhờ lớp nilon bảo vệ, thân cây sẽ không bị nứt toác; còn dây kim loại giúp cố định dáng và hạn chế gãy thân.

Sau vài tháng tháo dây, tiếp tục chăm sóc để cây hồi phục và phát triển bình thường. Tiếp theo, dùng đục chỉnh sửa lại phần gỗ, đánh nhẵn và xử lý hóa chất tương tự như phương pháp trên.

Kiểu cây vặn xoắn kết hợp nửa sống nửa chết này thể hiện hình ảnh một cây từng bị lốc xoáy dữ dội tàn phá nhưng vẫn kiên cường tồn tại. Về mặt giá trị nghệ thuật, cây vừa có vẻ uyển chuyển, mềm mại, vừa toát lên sức sống mãnh liệt, được xem là một dạng kỳ mộc độc đáo.

7. Lột vỏ theo ba kiểu

Tùy theo ý tưởng tạo hình mà lựa chọn một trong ba kiểu lột vỏ dưới đây.

Lột vỏ xoắn quanh thân: Trước tiên dùng phấn vẽ hình phần sẽ lột, sau đó dùng dao sắc rạch hai bên rồi bóc lớp vỏ ra. Chỉ nên thực hiện từng đoạn nhỏ, chờ vết thương cũ lành hẳn mới tiếp tục. Chiều rộng mỗi dải lột không quá 1/4 diện tích vỏ thân. Không lột sát gốc cành và không làm tổn thương phần gỗ bên trong. Đường lột có dạng xoắn như lò xo kéo giãn, không cắt đứt hoàn toàn mạch dẫn nhựa như kỹ thuật khoanh vỏ. Kiểu này tạo hiệu quả thị giác rất mạnh. 

Lột vỏ kiểu bóc chuối: Dùng dao sắc rạch một đoạn ngắn rồi nhẹ nhàng bóc ngược lớp vỏ từ trên xuống dưới giống như bóc vỏ chuối. Mỗi lần chỉ bóc khoảng 5–7 cm và giữ nguyên phần vỏ vừa bóc. Sau một thời gian, lớp vỏ sẽ khô, cong và bong tự nhiên. Tiếp tục thực hiện rải rác ở nhiều vị trí để tạo vẻ tự nhiên nhất.

Lột vỏ điểm xuyết từng mảng: Tạo các mảng lột với kích thước và hình dạng khác nhau như mảng nhỏ, mảng lớn, mảng ngang hoặc dọc, miễn sao tổng thể hài hòa và tự nhiên. Tổng diện tích phần vỏ bị lột không nên vượt quá 1/5 diện tích vỏ toàn thân. Kỹ thuật này giúp cây mang dáng vẻ của một cổ thụ đã trải qua nhiều năm mưa nắng và bị côn trùng tác động. Sau khi hoàn thành bất kỳ kiểu lột vỏ nào, phần gỗ lộ ra cần được đánh bóng và xử lý bằng hóa chất thích hợp để tăng hiệu quả thẩm mỹ.

8. Lưu ý chung 

Thời điểm thích hợp nhất để thực hiện các kỹ thuật lão hóa là vào cuối mùa đông hoặc đầu mùa xuân. Đây là giai đoạn cây có sức sống mạnh, đồng thời điều kiện thời tiết cũng thuận lợi cho quá trình phục hồi và phát triển.

Khi thực hiện cần đặt yếu tố an toàn của cây lên hàng đầu. Mọi thao tác nên tiến hành từng bước, nhiều đợt, chỉ tiếp tục khi các vết thương cũ đã lành. Tất cả động tác phải nhẹ nhàng, cẩn trọng, tránh làm tổn thương quá mức.

Các dụng cụ như dao, kéo, búa, đục... cần được khử trùng bằng lửa hoặc cồn trước khi sử dụng trên từng cây. Sau khi tạo vết thương, nên sát trùng ngay bằng oxy già hoặc vôi, rồi dùng nhựa chuyên dụng hoặc nilon quấn kín để hạn chế tác động của mưa nắng, đồng thời giảm sự mất nước qua vết cắt.

Hoa kiểng miền Tây (sưu tầm và tổng hợp)